فرایندکاوی
فرایندکاوی

رشد دنیای دیجیتال، ثبت و آنالیز رویدادها را امکان پذیر ساخته است. رویدادها می تواند طیف گسترده ای از اتفاقات نظیر نقدکردن پول از دستگاههای خودپرداز ، درخواست گواهینامه توسط یک شهروند، ارسال اظهارنامه مالیاتی و یا دریافت یک شماره بلیط الکترونیکی توسط یک مسافر را شامل شود. چالش مهم، استخراج رویدادها در قالب های بامعنایی است که منجر به ایجاد ارزش افزوده گردد، به عنوان مثال شناخت دقیق تر فرآیند، شناسایی گلوگاه ها، پیش بینی مشکلات، ثبت و ضبط نقض قوانین، توصیه های مفید و ساده کردن فرآیندها. فرآیند کاوی 1 دقیقا به منظور رسیدن به این اهداف ارائه شده است.
فرایندکاوی یا کاوش فرایند حوزه ای است که میان "هوش محاسباتی و داده‌کاوی 2" و "مدل‌سازی فرایندهای کسب و کار سازمان 3" قرار می‌گیرد. هدف فرایندکاوی کشف، رصد کردن و ارتقای فرایندهای واقعی از طریق استخراج دانش از داده‌های ذخیره شده در سیستم‌های اطلاعاتی و استخراج اطلاعات مربوط به فرایندهای کسب و کار می‌باشد. فرایندکاوی به تجزیه و تحلیل فرایندها با استفاده از نگاره های رویداد 4می‌پردازد. هر رویداد ثبت شده به یک فعالیت اشاره دارد و مرتبط با یک مورد (نظیر یک نمونه فرایند) می‌باشد. نگاره های رویداد از طریق سیستم های اطلاعاتی تولید شده و شامل داده ها در مورد فرایند اجرا شده می باشند. از یک سو با رشد باورنکردنی حجم داده روبرو هستیم و از دیگر سو فرایندها و اطلاعات باید بطور مناسبی جمع‌آوری شوند تا نیازمندیهای مربوط به کارایی، انطباق و سرویس‌های مشتری پاسخ داده شود. این داده‌ها در حین اجرای فرایندهای کسب و کار موجود در سیستم‌های اطلاعاتی تولید می‌شوند و از آنها به منظور بازسازی مدل‌های فرایندی استفاده می‌شود. این مدل‌ها برای تحلیل و بهینه سازی فرایندها، سودمند می‌باشند. روش‌های سنتی داده‌کاوی نظیر خوشه بندی، دسته‌بندی، رگرسیون و قواعد انجمنی روی مدل‌های فرایندی کسب و کار تمرکز ندارند و فقط برای تجزیه و تحلیل در فرایند کلی استفاده می‌شوند. نگاره های رویداد در هر سه شاخه فرآیند کاوی استفاده می شوند.  اولین نوع فرآیندکاوی، کشف فرآیند می باشد. یک تکنیک کشف فرآیند، به عنوان ورودی یک نگاره رویداد دریافت کرده و یک مدل خروجی بدون داشتن هیچ گونه اطلاعات قبلی تولید می کند. کشف فرآیند رایج ترین تکنیک فرآیند کاوی است. برای بسیاری از سازمان ها جالب و جذاب است که تکنیک های موجود، می توانند فرآیندهای واقعی را براساس نمونه نگاره های رویداد اجرا شده کشف نمایند. دومین شاخه فرآیند کاوی، چک کردن انطباق است.  در این دسته از روش ها، یک مدل موجود با نگاره های رویداد همان فرآیند مقایسه می شود. چک کردن انطباق برای بررسی اینکه آیا واقعیتی که در نگاره ها ذخیره شده با مدل فرآیند موجود منطبق است و برعکس، استفاده می شود. باید توجه شود که در این تعریف، انواع مدل های فرآیند می تواند  استفاده شود. می توان چک کردن انطباق را برروی مدلهای رویه ای، مدل های سازمانی، مدل های فرآیند توصیفی، قوانین و سیاست های کسب و کار و غیره اعمال نمود. سومین شاخه از فرآیند کاوی، بهبود می باشد. ایده اصلی این است که با استفاده از اطلاعات موجود در مورد فرآیندهای واقعی در حال اجرا در سازمان ها که در نگاره های رویداد ثبت شده، فرآیندهای جاری را بهبود یا توسعه داد. درحالی که چک کردن انطباق، میزان انطباق مدل با واقعیت را اندازه گیری می کند، سومین شاخه فرآیند کاوی به توسعه یا تغییر یک مدل پیشین می پردازد. به عنوان مثال با استفاده از برچسب زمان در نگاره های رویداد می شود مدلی تولید کرد که گلوگاه ها، سطوح سرویس دهی، زمان انجام کار و فرکانس رخدادها را نشان دهد. کاوش فرایند مهم ترین ابزار برای سازمان های مدرنی است که نیاز به مدیریت مناسب فرایندهای عملیاتی دارند. دو دلیل عمده برای علاقه فزاینده و روز افزون در حوزه فرایندکاوی وجود دارد. ازیک طرف، هر روز تعداد بیشتری رویداد در پایگاه داده ها ثبت می شود که در نتیجه جزییات تاریخچه ای از فرایندهای کسب و کار را فراهم می آورد و  از طرف دیگر با توجه به فضای رقابتی کسب و کار و محیط در حال تغییر، نیاز به بهبود و پشتیبانی فرایندهای کسب و کار می باشد. در طول دهه گذشته، با فراهم شدن دسترسی به داده های رویداد، روش های فرآیندکاوی به بلوغ رسیدند. الگوریتم های فرآیندکاوی در سیستم های آکادمیک و تجاری بسیاری پیاده سازی شده است و این موضوع در حال تبدیل شدن به یک "موضوع داغ"5  در حوزه مدیریت فرآیندهای کسب و کار است و در صنعت نیز علاقه بسیار فراوانی برای استفاده از فرآیند کاوی وجود دارد و تعداد بسیاری از تولیدکنندگان نرم افزار در حال افزودن قابلیت های فرآیندکاوی در ابزارهای خود هستند.

تهیه کننده: فرزانه مهدویان، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت فناوری اطلاعات دانشگاه تهران.
منابع:

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Process_mining
2. http://www.processmining.org
3. Van Der Aalst, W. (2012). Process mining: Overview and opportunities. ACM Transactions on Management Information Systems (TMIS), 3(2), 7.
4. Ceravolo, P., Azzini, A., Damiani, E., Lazoi, M., Marra, M., & Corallo, A. (2016, July). Translating Process Mining Results into Intelligible Business Information. In Proceedings of the 11th International Knowledge Management in Organizations Conference on The changing face of  Knowledge Management Impacting Society (p. 14). ACM.
5. https://wtlab.um.ac.ir/images/e-library/Process_Mining/process_mining_manifesto-small.pdf

  1- Process mining
  2- Data mining
  3- Business process modeling
  4- Event Logs
  5- Hot topic